دیپلماسی خوراک از رشت تا مرزهای منطقه؛ ظرفیت ژئوفرهنگی گیلان در پروژه «گذر از مرزها»

ایما رضایی فعال گردشگری در یاداشتی نوشت: تنوع کم‌نظیر خوراک در رشت و گیلان که با ثبت جهانی این شهر به عنوان «شهر خلاق خوراک» در یونسکو تثبیت شده، امروز به یکی از مؤلفه‌های مؤثر قدرت نرم و دیپلماسی فرهنگی ایران تبدیل شده است. هم‌زمان با اجرای پروژه بین‌المللی «گذر از مرزها» در ۱۶ استان مرزی کشور، ظرفیت‌های علمی، فرهنگی و اقتصادی فرهنگ غذایی گیلان می‌تواند به عنوان ابزاری راهبردی برای توسعه گردشگری خوراک، تقویت تعاملات فرامرزی و معرفی هویت فرهنگی ایران در سفره ملت‌های همسایه ایفای نقش کند.
در جهانی که مرزهای سیاسی، گاه فاصله‌ها را پررنگ‌تر می‌کنند، فرهنگ می‌تواند راهی برای عبور، پیوند و گفت‌وگو باشد؛ و در میان همه عناصر فرهنگ، خوراک زبانی جهانی‌تر، صمیمی‌تر و اثرگذارتر دارد. غذا، تنها ترکیبی از مواد اولیه و مهارت پخت نیست؛ روایت اقلیم، تاریخ، معیشت، هویت، ذوق، دانش بومی و سبک زندگی مردمانی است که در طول نسل‌ها، زیستن با طبیعت را به هنر تبدیل کردند. از همین منظر، رشت و گیلان را باید یکی از درخشان‌ترین کانون‌های دیپلماسی فرهنگی ایران دانست؛ سرزمینی که طعم‌هایش، پیش از کلمات، پیام دوستی و اصالت را منتقل می‌کنند.
رشت، شهر باران، شالیزار، سبزی‌های معطر، باغ‌های زیتون، مرکبات، انار، ماهی، برنج و دست‌های هنرمند آشپزان محلی است. اقلیم مرطوب و حاصلخیز گیلان، امکان پرورش تنوعی چشمگیر از محصولات کشاورزی را فراهم کرده و همین تنوع طبیعی، پایه شکل‌گیری یکی از غنی‌ترین فرهنگ‌های غذایی ایران شده است. در این پهنه سبز، خوراک تنها برای سیر شدن نیست؛ آیین است، حافظه است، نشانه پیوند انسان با زمین است.
غذاهایی چون کدو مسما، واویشکا، شیرین‌تره، ترش‌واش، شوید قورمه، ترش شامی، مرغ ترش، ماهی شکم‌پر، میرزا قاسمی، اناربیج، لونگی، باسترما پلو و انواع کباب‌های محلی، هر یک بخشی از دانش آشپزی گیلان را نمایندگی می‌کنند؛ دانشی که بر پایه شناخت دقیق مزه‌ها، تعادل میان ترشی و شیرینی، بهره‌گیری هوشمندانه از سبزی‌های بومی، و ترکیب خلاقانه محصولات دریا، زمین و باغ شکل گرفته است. در کنار این خوراک‌ها، مزه‌ها و چاشنی‌هایی چون زیتون پرورده، نازخاتون، کال کباب، هفت‌بیجار، آبغوره درار، اخته خمس، رب انار و رب نارنج، نشان می‌دهند که سفره گیلانی، تنها یک وعده غذایی نیست؛ منظومه‌ای کامل از ذائقه، زیبایی‌شناسی و هویت فرهنگی است.
ثبت رشت در سال ۲۰۱۵ به عنوان شهر خلاق خوراک در شبکه جهانی یونسکو، اتفاقی صرفاً نمادین نبود؛ این ثبت، تأییدی جهانی بر ظرفیت علمی، فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی خوراک گیلان بود. شهری با بیش از ۲۵۰ نوع غذا، پیش‌غذا، مزه و شیرینی، توانست جایگاه خود را در کنار شهرهای خلاق جهان تثبیت کند؛ جایگاهی که امروز باید از آن نه فقط به عنوان افتخار محلی، بلکه به عنوان سرمایه‌ای ملی و فراملی بهره برد.
خوراک گیلان از منظر علمی نیز واجد اهمیت است. تنوع مواد اولیه، استفاده گسترده از سبزی‌های محلی، بهره‌گیری از فرآورده‌های طبیعی، حضور چاشنی‌های ترش‌مزه، مصرف ماهی، برنج، سیر، گردو، انار و زیتون، همه نشان‌دهنده الگویی غذایی است که ریشه در زیست‌بوم منطقه دارد. این الگو می‌تواند در حوزه‌های گردشگری خوراک، سلامت غذا، اقتصاد محلی، کشاورزی پایدار، حفظ تنوع زیستی و توسعه صنایع خلاق، مبنای برنامه‌ریزی‌های تخصصی قرار گیرد. به بیان دیگر، غذای گیلانی فقط میراث گذشته نیست؛ ظرفیتی راهبردی برای آینده است.
اکنون با آغاز پروژه بین‌المللی «گذر از مرزها» با محوریت ۱۶ استان مرزی جمهوری اسلامی ایران، فرصتی تاریخی برای بازخوانی و بازنمایی ظرفیت‌های فرهنگی، اجتماعی و تمدنی ایران فراهم شده است. استان‌هایی چون گیلان، مازندران، گلستان، آذربایجان شرقی و غربی، اردبیل، کردستان، ایلام، کرمانشاه، خوزستان، سیستان و بلوچستان، خراسان رضوی، خراسان شمالی، خراسان جنوبی، بوشهر و هرمزگان، هر یک دروازه‌هایی زنده از فرهنگ ایرانی به سوی همسایگان هستند . در این میان، گیلان می‌تواند با پشتوانه جهانی رشت در حوزه خوراک، نقشی ممتاز و پیشرو ایفا کند.
«گذر از مرزها» اگر هوشمندانه اجرا شود، تنها یک پروژه معرفی ظرفیت‌های گردشگری نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند به زمینه‌ای برای دیپلماسی فرهنگی، تقویت مناسبات مردمی، توسعه اقتصاد مرزی، معرفی سبک زندگی ایرانی- اسلامی و گسترش ایران‌شناسی در منطقه تبدیل شود. خوراک، یکی از مؤثرترین ابزارهای این مسیر است؛ زیرا غذا زبان مشترک ملت‌هاست. وقتی سفره‌ای گشوده می‌شود، گفت‌وگو آغاز می‌شود؛ و وقتی طعمی در ذهن و جان مخاطب می‌نشیند، تصویری ماندگار از یک سرزمین شکل می‌گیرد.
گیلان، با پیشینه عمیق فرهنگی، طبیعت کم‌نظیر، آیین‌های بومی، صنایع دستی، معماری محلی و به‌ویژه فرهنگ خوراک خود، می‌تواند یکی از ستون‌های اصلی این حرکت فرامرز ی باشد. معرفی غذاهای گیلانی در کشورهای همسایه، برگزاری جشنواره‌های مشترک خوراک، تبادل سرآشپزان، مستندسازی غذاهای بومی، ایجاد مسیرهای گردشگری خوراک، حمایت از رستوران‌های محلی، آموزش تخصصی در حوزه برندینگ غذا، و ثبت و صیانت از دستورهای اصیل آشپزی، از جمله اقداماتی است که می‌تواند جایگاه گیلان را در این پروژه تقویت کند.
در این مسیر، نقش بخش دولتی و خصوصی بسیار تعیین‌کننده است. دستگاه‌های متولی میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی، شهرداری‌ها، دانشگاه‌ها، فعالان گردشگری، رستوران‌داران، زنان کارآفرین روستایی، تولیدکنندگان محصولات محلی و رسانه‌ها باید در کنار هم قرار گیرند. خوراک گیلان زمانی می‌تواند به قدرت نرم تبدیل شود که از سطح معرفی ساده عبور کرده و به برنامه‌ای منسجم، علمی، اقتصادی و فرهنگی بدل شود.
امروز جهان بیش از هر زمان دیگر تشنه روایت‌های اصیل است؛ روایت‌هایی که از دل مردم، خاک، باران، مزرعه و سفره برمی‌خیزند. گیلان چنین روایتی دارد. رشت چنین ظرفیتی دارد. خوراک گیلانی می‌تواند سفیر بی‌واسطه ایران باشد؛ سفیری خوش‌عطر، خوش‌طعم، ریشه‌دار و اثرگذار اکنون زمان آن است که این پیام روشن، بلند و ماندگار از رشت به جهان برسد طعم‌ها مرز نمی‌شناسند و اگر مرزها گاه میان ملت‌ها فاصله می‌اندازند، سفره‌ها می‌توانند دوباره دل‌ها را به هم نزدیک کنند. گیلان، با همه رنگ‌ها، عطرها و مزه‌هایش، آماده است تا از دل فرهنگ خوراک، پرچم جمهوری اسلامی ایران را در میدان دیپلماسی فرهنگی برافرازد؛ نه با زبان سیاست، بلکه با زبان زندگی، مهمان‌نوازی و اصالت.
انتهای پیام/