تحلیل ساختاری گردشگری مذهبی گیلان با تمرکز بر میراث ناملموس عاشورایی
سپیده آشفتهپور لیلاکوهی مدرس دانشگاه و مسئول کمیته ثبت میراث ناملموس ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان گیلان در یادداشتی تحلیلی، گردشگری مذهبی گیلان را در پیوند ناگسستنی با منظر فرهنگی و نوستالژی مذهبی بررسی کرد. وی آیینهای عاشورایی را نه صرفاً کنشی مذهبی، بلکه بازنمایی حس تعلق و هویت مکانی جامعه محلی دانست.
به گزارش پایگاه خبری گیلان ۷۲۴ | سپیده آشفتهپور لیلاکوهی مدرس دانشگاه و مسئول کمیته ثبت میراث ناملموس ادارهکل میراثفرهنگی، گردشگری و صنایعدستی استان گیلان در یادداشتی نوشت: تحلیل ساختاری گردشگری مذهبی در گیلان نشاندهنده پیوندی ناگسستنی میان منظر فرهنگی و نوستالژی مذهبی است که در قالب میراثفرهنگی ناملموس تجلی مییابد.
آیینهای عاشورایی در این منطقه، صرفاً کنشی مذهبی نیستند، بلکه بازنمایی حس تعلق و هویت مکانی جامعهای به شمار میآیند که باورهای شیعی را با مؤلفههای زیستی، اقلیمی و تاریخی خود بومیسازی کرده است.
از منظر پدیدارشناسی، آیینهایی نظیر علمبندی یا کرنانوازی با ایجاد فضای مقدس، تعامل میان حرکت تودهای جمعیت، صداهای آیینی و نشانههای بصری را به گونهای رقم میزنند که منجر به تولید تجربه زیباشناختی معنوی برای گردشگر میشود. این امر فراتر از زیارت سنتی، در زمره گردشگری معناگرا طبقهبندی میگردد.
چندلایگی مناسکی میراث عاشورایی
از منظر انسانشناسی آیین، میراث عاشورایی گیلان واجد نوعی چندلایگی مناسکی است که در آن عناصر اعتقادی، خویشاوندی، محلهای و اقلیمی درهم تنیده میشوند. ساختار هیئتها، تکایا، بقاع متبرکه و مسیرهای حرکت دستههای عزاداری، نوعی سازمان فضایی-اجتماعی تولید میکند که از طریق تکرار سالانه آیینها در حافظه جمعی جامعه محلی تثبیت میشود.
آیینهایی مانند علمبندان، علمواچینی، مجمعبران، سینهزنی محلهمحور، زنجیرزنی، چاوشیخوانی و تعزیهخوانی تنها صورتهایی نمایشی از سوگ نیستند، بلکه نظامی از نشانهها و کردارهای آیینی هستند که نسبت میان بدن، صدا، حرکت، شیء مقدس، مکان و غذای نذری را بازتعریف میکنند.
پتانسیل گردشگری رویدادمحور
از منظر نشانهشناسی فرهنگی، تنوع آیینهای سوگواری در گیلان پتانسیل بالایی برای توسعه گردشگری رویدادمحور فراهم آورده است. آیینهایی همچون تشتگذاری و چهلمنبر با تکیه بر نمادشناسی آب و نور، روایتگر آیینی هستند که در بستری از موسیقی بومی، مرثیهخوانیهای محلی، پوشاک سنتی و آرایههای نمادین اجرا میشوند. این گوناگونی فرمی، امکان خوشهبندی مقاصد گردشگری مذهبی را در استان فراهم میکند.
میراث زیسته و مدیریت پایدار
میراث عاشورایی گیلان را میتوان در چارچوب میراث زیسته تحلیل کرد؛ میراثی که حیات آن وابسته به مشارکت فعال جامعه محلی و استمرار تجربه آیینی در بستر طبیعی و فرهنگی منطقه است. ویژگیهایی چون بارانخیزی، رطوبت اقلیمی، معماری چوبی و همجواری بقاع متبرکه با بافتهای مسکونی، به آیینهای سوگواری گیلان هویتی متمایز میبخشد.
مدیریت پایدار گردشگری مذهبی در گیلان نیازمند گذار از نگاه سنتی به رویکرد اقتصاد فرهنگی تجربهمحور با حفظ اصالتهای نمادین است. چالش اساسی در این مسیر، اجتناب از کالاییشدن فرهنگ و محافظت از اصالت صحنهپردازینشده در برابر سیل جمعیت گردشگران است.
