مردی که از میان لاشه هواپیما بیرون آمد؛ داستان تکان دهنده تنها بازمانده پرواز مرگبار پرواز AI171 + آلبوم تصاویر و تحلیل روانشناسی حادثه

به گزارش گروه روانشناسی به گزارش پایگاه خبری گیلان 724،  چند دقیقه قبل، ویشواش کومار رامش فقط یکی از ۲۴۲ نفری بود که داخل کابین یک بوئینگ ۷۸۷ نشسته بودند و قرار بود از احمدآباد به لندن برسند. چند ثانیه بعد، هواپیما دیگر در آسمان نبود. آتش از محل برخورد بالا می رفت، دود فضای اطراف ساختمان را گرفته بود و قطعات هواپیما در محل حادثه پراکنده شده بودند. در میان این صحنه، مردی از جایی که هواپیما به ساختمان برخورد کرده بود بیرون آمد؛ صورت، دست ها و پاهایش آسیب دیده بود و هنگام راه رفتن می لنگید. پشت سر او هواپیمایی قرار داشت که دقایقی قبل داخل آن نشسته بود. نامش ویشواش کومار رامش، مسافر صندلی 11A بود؛ مردی که ساعتی بعد جهان او را به عنوان تنها بازمانده ۲۴۲ سرنشین پرواز AI171 می شناخت. اما خودش در آن لحظه هنوز درگیر پرسشی بسیار شخصی تر بود: برادرم کجاست؟

پروازی که فقط چند ثانیه دوام آورد

ظهر ۱۲ ژوئن ۲۰۲۵، پرواز AI171 ایر ایندیا با یک بوئینگ ۷۸۷ از فرودگاه احمدآباد به مقصد لندن گتویک برخاست. ۲۳۰ مسافر و ۱۲ خدمه داخل هواپیما بودند و برای آنها این لحظه باید آغاز یک پرواز طولانی به بریتانیا می بود، اما پرواز تنها حدود نیم دقیقه دوام آورد. رامش بعدها درباره لحظات پس از برخاستن گفت احساس کرده بود هواپیما سرعت می گیرد، اما آن طور که انتظار می رود ارتفاع نمی گیرد. برای مسافری که روی صندلی 11A نشسته بود، فرصتی برای فهمیدن علت وجود نداشت. لحظاتی بعد بوئینگ ۷۸۷ ارتفاع از دست داد و با ساختمان خوابگاه دانشکده پزشکی BJ برخورد کرد. نیروی برخورد هواپیما را متلاشی کرد و آتش بخش هایی از محل حادثه را فرا گرفت. ۲۴۱ نفر از سرنشینان هواپیما جان باختند و ۱۹ نفر نیز روی زمین کشته شدند؛ در مجموع ۲۶۰ انسان. با این حال، در میان آنچه از هواپیما باقی مانده بود، یک نفر هنوز زنده بود.

وقتی چشم هایش را باز کرد، کابین دیگر وجود نداشت

رامش بعدها گفت پس از برخورد وقتی چشم هایش را باز کرد، متوجه شد هنوز زنده است. اطراف او دیگر فضای عادی کابین یک هواپیمای مسافربری نبود. بخش محل نشستن او در طبقه همکف ساختمان قرار گرفته بود و در اثر برخورد، در سمت او راهی برای خروج ایجاد شده بود. او کمربندش را باز کرده و حرکت کرد. در چنین لحظه ای، انسان لزوما فرصت تحلیل آنچه اتفاق افتاده ندارد؛ بدن باید از خطر دور شود. رامش خودش را از هواپیما بیرون کشید و از محل برخورد خارج شد، در حالی که پشت سرش آتش شعله می کشید. اینکه دقیقا چه مجموعه ای از عوامل باعث شد او در حادثه ای با این ابعاد زنده بماند، حتی برای خودش نیز در آن لحظه روشن نبود.

امدادگران ابتدا فکر کردند او داخل ساختمان بوده است

یکی از عجیب ترین صحنه های حادثه زمانی شکل گرفت که امدادگران رامش را دیدند. آنها در ابتدا تصور نمی کردند مردی که از ساختمان بیرون آمده یکی از مسافران هواپیما باشد و گمان کردند او هنگام سقوط داخل ساختمان حضور داشته است. این برداشت چندان دور از ذهن نبود؛ مقابل آنها مردی ایستاده بود که با وجود آسیب های صورت، دست ها و پاهایش هنوز قادر به حرکت بود، در حالی که پشت سرش محل برخورد یک هواپیمای مسافربری در آتش بود. اما زمانی که امدادگران تلاش کردند او را از محل دور کنند، رامش ابتدا مقاومت کرد و از یکی از اعضای خانواده اش حرف می زد که هنوز آنجا بود. کمی بعد واقعیت مشخص شد: این مرد از ساختمان فرار نکرده بود؛ او از داخل همان هواپیمای سقوط کرده بیرون آمده بود.

تنها بازمانده ای که دنبال برادرش می گشت

رامش تنها سفر نمی کرد. برادر ۳۵ ساله اش، آجای، نیز در همان پرواز حضور داشت و دو برادر قرار بود با یکدیگر به بریتانیا بازگردند. حالا یکی از آنها بیرون هواپیما ایستاده بود و دیگری پیدا نمی شد. امدادگران رامش را برای انتقال به بیمارستان از محل دور کردند. او هنگام حرکت می لنگید و آثار جراحت روی بدنش دیده می شد، اما ذهنش درگیر برادرش بود. یکی از نخستین کارهای او پس از حادثه تماس با خانواده بود. رامش با پدرش تماس تصویری گرفت و گفت هواپیما سقوط کرده است. خودش زنده بود، اما هنوز نمی دانست چه بر سر آجای آمده است.

همین دقایق از منظر روانشناسی تروما اهمیت زیادی دارند. در یک حادثه ناگهانی و تهدید کننده زندگی، ذهن انسان لزوما نمی تواند در همان لحظه تمام ابعاد اتفاق را پردازش کند. توجه می تواند روی فوری ترین نیازها متمرکز شود؛ خروج از خطر، رسیدن به جای امن، پیدا کردن فرزند، همسر، خواهر، برادر یا هر فرد مهم دیگری که همراه شخص بوده است. رامش در آن لحظات هنوز با عدد ۲۶۰ قربانی یا پرسش های فنی درباره علت سقوط مواجه نبود. واقعیت روانی او بسیار محدودتر و فوری تر بود: خودش از هواپیما بیرون آمده بود، اما برادرش را نمی دید.

چرا صندلی 11A اینقدر مشهور شد؟

پس از حادثه، شماره صندلی رامش به سرعت در سراسر جهان خبرساز شد و این پرسش شکل گرفت که آیا صندلی 11A امن ترین صندلی هواپیماست. کارشناسان هوانوردی نسبت به چنین نتیجه گیری هشدار دادند. در این حادثه خاص، موقعیت رامش در نزدیکی یک خروجی قابل استفاده به امکان فرار او کمک کرد، اما نمی توان از یک حادثه نتیجه گرفت که صندلی 11A یا هر شماره صندلی دیگری در همه هواپیماها امن ترین نقطه است. نوع برخورد، محل وارد شدن نیرو، آسیب وارد شده به بدنه، وضعیت آتش، مسیرهای خروج و محل قرار گرفتن مسافر همگی می توانند بر نتیجه یک سانحه تاثیر داشته باشند. بنابراین زنده ماندن رامش را نمی توان فقط به شماره صندلی او نسبت داد.

در همان چند ثانیه داخل کابین خلبان چه اتفاقی افتاد؟

در حالی که جهان درباره مرد صندلی 11A صحبت می کرد، بازرسان بررسی سانحه (Investigators) به دنبال پاسخ پرسش دیگری بودند: چرا هواپیما تنها چند ثانیه پس از برخاستن نیروی خود را از دست داد؟ ثبت کننده های پرواز بازیابی شدند و اطلاعات گزارش مقدماتی نشان داد چند ثانیه پس از برخاستن، کلیدهای کنترل سوخت هر دو موتور از وضعیت روشن و فعال (RUN) به وضعیت قطع سوخت (CUTOFF) تغییر کرده بودند.؛ ابتدا یکی و حدود یک ثانیه بعد دیگری. این تغییر به قطع سوخت رسانی و کاهش سریع نیروی رانش موتورهای هواپیما منجر شد.

در صدای ضبط شده کابین نیز یکی از خلبانان از دیگری پرسیده بود چرا سوخت را قطع کرده است و خلبان دیگر پاسخ داده بود چنین کاری نکرده است. این بخش از اطلاعات به یکی از مهمترین نقاط تحقیقات تبدیل شد، اما معنای آن هنوز نباید فراتر از چیزی که شواهد نشان می دهند تفسیر شود. گزارش مقدماتی مشخص نکرد کدام خلبان کلیدها را جابجا کرده و نتیجه نگرفت یکی از آنها عمدا این کار را انجام داده است. به همین دلیل نسبت دادن قطعی حادثه به اقدام عمدی خلبان، خودکشی یا سناریوهای مشابه، بدون نتیجه نهایی تحقیقات قابل دفاع نیست.

بر اساس اطلاعات منتشر شده، کلیدهای سوخت بعدا دوباره به وضعیت روشن و فعال بازگردانده شدند و سامانه های موتور برای بازیابی توان تلاش کردند، اما هواپیما در ارتفاع بسیار کمی قرار داشت و زمان برای بازیابی نیروی رانش بسیار محدود بود. کارشناسان تغییر وضعیت هر دو کلید سوخت در چنین مرحله حساسی از پرواز را رویدادی بسیار غیرعادی دانسته اند. در کنار بررسی عوامل انسانی، احتمال نقص فنی، الکتریکی یا سامانه ای نیز از سوی برخی کارشناسان و نمایندگان جامعه خلبانان مطرح شده است، اما تا انتشار نتیجه نهایی تحقیقات هیچ یک از این سناریوها نباید علت قطعی حادثه معرفی شود.

سقوط برای رامش در روز حادثه تمام نشد

تکان دهنده ترین بخش این پرونده زمانی آشکار شد که دوربین ها از محل سقوط فاصله گرفتند و زندگی تنها بازمانده ادامه پیدا کرد. رامش نه تنها با تجربه مستقیم تهدید مرگ و تصاویر حادثه روبرو شده بود، بلکه بعدتر فهمید برادرش آجای در میان قربانیان است. ماه ها پس از حادثه، او از بازگشت مکرر تصاویر حادثه، مشکلات خواب و تاثیر عمیق مرگ برادرش بر زندگی خود صحبت کرد. گزارش های رسانه ای از فلش بک و خواب محدود او خبر دادند و خود رامش نیز از زخم روانی آنچه دیده و از دست داده بود سخن گفت. همین جاست که پرونده یک سقوط هوایی از گزارش فنی درباره هواپیما و جعبه سیاه فراتر می رود و وارد قلمرو روانشناسی تروما می شود.

وقتی بدن نجات پیدا می کند اما ذهن هنوز در حادثه است

دکتر مریم سامانی، روانشناس بالینی و متخصص تروما و آسیب های روانی، در بررسی این موضوع توضیح می دهد: زنده ماندن از یک حادثه مرگبار لزوما به معنای پایان یافتن تجربه آسیب زا نیست. هنگام مواجهه با تهدید شدید و ناگهانی، مغز و بدن ابتدا برای بقا بسیج می شوند. در چنین وضعیتی اولویت دستگاه عصبی می تواند خروج از خطر، پیدا کردن راه فرار، رسیدن به جای امن و پیدا کردن افراد مهم زندگی باشد. به همین دلیل ممکن است فرد در ساعات نخست پس از حادثه راه برود، صحبت کند، تماس تلفنی برقرار کند یا حتی از بیرون نسبتا متمرکز به نظر برسد، در حالی که هنوز نتوانسته ابعاد کامل آنچه را تجربه کرده است پردازش کند.

بعد از کاهش خطر است که بخش دیگری از تجربه ممکن است خود را نشان دهد. تصاویر مزاحم، فلش بک، کابوس، اختلال خواب، گوش به زنگی شدید، تحریک پذیری، اضطراب، اجتناب از موقعیت هایی که حادثه را یادآوری می کنند و احساس گسست از زندگی عادی از جمله واکنش هایی هستند که ممکن است پس از مواجهه با یک رویداد شدید آسیب زا دیده شوند. با این حال، مشاهده یک یا چند مورد از این نشانه ها به تنهایی به معنای ابتلا به اختلال استرس پس از سانحه یا PTSD نیست. تشخیص PTSD نیازمند ارزیابی بالینی، بررسی نوع و مدت نشانه ها و میزان تاثیری است که آنها بر زندگی و عملکرد فرد گذاشته اند. در مورد رامش نیز گزارش رسانه ای از فلش بک و مشکلات خواب وجود دارد، اما این اطلاعات برای صدور تشخیص روانشناختی قطعی کافی نیستند.

وقتی تروما با سوگ گره می خورد

وی می گوید: در تجربه رامش یک لایه مهم دیگر نیز وجود دارد: او در همان حادثه ای که خودش از آن جان سالم به در برد، برادرش را از دست داد. در چنین شرایطی تجربه تهدید مستقیم مرگ می تواند با سوگ ناشی از فقدان یکی از نزدیک ترین افراد زندگی درهم تنیده شود. در برخی بازماندگان حوادث مرگبار ممکن است پرسش هایی مانند چرا من زنده ماندم، چرا او زنده نماند یا آیا می توانستم کاری انجام دهم شکل بگیرد. این نوع افکار در بعضی افراد می توانند با پدیده ای که در روانشناسی احساس گناه بازمانده نامیده می شود ارتباط داشته باشند، اما صرف زنده ماندن در یک حادثه به این معنا نیست که فرد حتما چنین احساسی را تجربه می کند و این موضوع باید در تجربه واقعی همان فرد بررسی شود.

از نگاه روانشناسی تروما، خاطره یک حادثه شدید نیز همیشه مانند یک خاطره معمولی تجربه نمی شود. گاهی یک تصویر، صدا، بو، مکان، خبر یا حتی یک احساس بدنی می تواند بخشی از تجربه را دوباره فعال کند. فرد می داند حادثه در گذشته اتفاق افتاده است، اما بدن و دستگاه عصبی ممکن است برای لحظاتی چنان واکنش نشان دهند که انگار خطر دوباره در زمان حال ظاهر شده است. به همین دلیل درمان تروما صرفا تلاش برای فراموش کردن حادثه نیست. هدف این است که تجربه ای که زمانی یک تهدید فوری و واقعی بوده، بتواند به عنوان رویدادی متعلق به گذشته پردازش و یکپارچه شود؛ خاطره باقی بماند، اما دیگر هر بار با قدرت همان لحظه زندگی امروز فرد را تسخیر نکند.

آیا هر کسی که چنین حادثه ای را تجربه کند PTSD می گیرد؟

دکتر سامانی می گوید: تجربه یک حادثه بسیار شدید به این معنا نیست که همه بازماندگان به PTSD مبتلا خواهند شد. انسان ها پس از تروما مسیرهای متفاوتی دارند. برخی افراد برای مدتی واکنش های شدیدی را تجربه می کنند و به تدریج سازگار می شوند، برخی با نشانه های پایدارتر روبه رو می شوند و بعضی نیز ممکن است برای بازیابی عملکرد و احساس امنیت به مداخله تخصصی نیاز داشته باشند. بنابراین بازمانده بودن به خودی خود یک اختلال روانی نیست. آنچه از نظر بالینی اهمیت دارد شدت، مدت و الگوی علائم و تاثیری است که بر خواب، روابط، کار و زندگی روزمره فرد می گذارند.

سخت ترین سوال این نیست که چگونه زنده ماند

در نگاه نخست، معمای بزرگ این حادثه آن است که چگونه از میان ۲۴۲ سرنشین هواپیما، یک نفر توانست زنده بیرون بیاید. اما از منظر روانشناسی سوال دیگری نیز وجود دارد: ذهن یک انسان پس از چنین تجربه ای چه چیزی را با خود از محل حادثه بیرون می آورد؟ برای یک بازمانده، حادثه فقط برخورد یک هواپیما با ساختمان نیست. لحظه سقوط، تلاش برای خروج، آتش، جستجوی عزیزی که همراه او بوده، انتظار برای یافتنش و سپس مواجهه با خبر مرگ او می توانند به بخش هایی از تجربه روانی حادثه تبدیل شوند. بدن ممکن است در چند دقیقه از محل سقوط خارج شود، اما ذهن برای اینکه بتواند آن اتفاق را واقعا در گذشته قرار دهد گاهی به زمان بسیار بیشتری نیاز دارد.

یک سال پس از حادثه، رامش همچنان از آنچه تجربه کرده و از دست داده بود صحبت می کرد و روشن شدن علت سقوط نیز برای او و خانواده های قربانیان اهمیت داشت. در آن مقطع تحقیقات فنی هنوز به گزارش نهایی نرسیده بود و بررسی داده های ثبت کننده پرواز، سامانه های هواپیما، موتور، سوابق تعمیر و نگهداری و عوامل عملیاتی و انسانی ادامه داشت.

صندلی 11A بعد از این حادثه به یکی از شناخته شده ترین شماره صندلی های یک سانحه هوایی تبدیل شد، اما داستان مردی که روی آن نشسته بود بسیار پیچیده تر از یک شماره است. ویشواش کومار رامش از هواپیما بیرون آمد و زنده ماند؛ اتفاقی که برای ۲۴۱ سرنشین دیگر ممکن نشد. اما نجات جسمانی همیشه آخرین صفحه یک حادثه نیست. گاهی انسان از محل حادثه بیرون می آید، در حالی که بخشی از آن حادثه هنوز همراه اوست. یکی از مهمترین واقعیت های تروما این است: زنده ماندن می تواند در چند ثانیه اتفاق بیفتد، اما بازگشتن به زندگی یک مسیر طولانی خواهد شد. تنها بازمانده از هواپیما بیرون آمد اما بخشی از زندگی اش برای همیشه  در  هواپیما جا ماند.